برای جواب به سوال اینکه آبا همه پلاستیک ها سرطان زا هستند باید گفت خیز این طور نیست. علت سرطان زا بودن این مواد ارتباط بسیار زیادی به ساختار مواد اولیه و یا نحوه فرآیند تولید پلاستیک ها دارد. برخی از این مواد به خودی خود کاملا بی خطر هستند. اما برای تولید راحت تر و صرف هزینه کمتر جهت سهولت در قالب گیری ، به آن ها مواد سمی اضافه میشود. این مواد در صورتی که برای تولیدات مرتبط با مواد غذایی ایجاد شود با سختی بیشتر و امنیت بالاتر صورت میگیرد. این در حالی است که برخی دیگر به صورت مستقیم از مواد سمی تشکیل شده اند. از این رو استفاده از آنها در خصوص صنایع بسته بندی و غذایی از طرف سازمان های بین المللی مربوطه ممنوع شده است. به عبارت دیگر بیماری زایی این مواد با انواع پلاستیک و روش تولید آن مرتبط است. در این مطلب به معرفی و برسی پلاستیک های سرطان زا خواهیم پرداخت.

ساختار پلاستیک

با اینکه به ظاهر شباهت بسیار زیادی در بین انواع این ماده وجود دارد اما ساختار مواد پلاستیکی تا حد بسیار زیادی با یکدیگر تفاوت دارد. به طور کلی تمامی پلاستیکها از موادی به نام پلیمر تهیه میشود. پلیمرها خود از مجموعه ای مواد تشکیل شده است که با اتصالات خاص در بین آن ها تشکیل میشوند. این مواد مونومر شناخته میشود. انواع بسیاری از پلاستیکها وجود دارد. اما با توجه به خواص پلیمر و ساختار آن به دو دسته اصلی تقسیم شده اند. این دو مورد عبارتند از ترموپلاست و ترموست میباشد. این موارد دارای خصوصیات بسیار متفاوتی نسبت به هم میباشند. اما در ترموپلاست ها با ایجاد گرما مشخص انعطاف پذیری بالایی یافته و میتواند به راحتی قالب گیری شود. این مورد باعث بازیافت ساده تر این مواد شده است. این در حالی است که در خصوص ترموست ها کاملا تفاوت دارد. همچنین اغلب این مواد بازیافت پذیر نمیباشند.

بیشتر بخوانید: انواع روش‌های چاپ روی نایلکس

پلاستیک های سرطان زا

پلاستیک هایی که از مواد سمی مانند مواد فرمالئیدی یکی از مهمترین مواد سرطان زا به حساب می آیند. پلاستیک های ایجاد شده با گاز های سمی در زمان قرار گیری در معرض حرارت باعث تولید گاز های سمی میشوند. از طرف دیگر با توجه به بررسی ها و تحقیقات علمی صورت گرفته ، همه پلاستیک ها برای سلامت مضر نیستند. به صورت کلی سه پلاستیک BPA ، PVC و PS از مهمترین پلاستیک های سرطان زا هستند. البته پلاستیک های پلی استایرن در صنعت غذایی فرآیند کاملا متفاوتی را طی میکنند. در زیر هر یک از این موارد را مورد برسی قرار دادیم.

پلاستیک خطرساز BPA

یکی از مضرترین و سرطان‌زا‌ترین پلاستیک‌ها در زیرمجموعه کد ۷ به نام پلی کربنات قرار دارد. این پلیمر دارای ماده خطرناک بیس فنول اِی (BPA) است. این ماده یک استروژن سنتزی ضعیف است که برهم زننده تعادل هورمونی بدن است. در بیش از 80% بافت‌های سرطانی وجود BPA اثبات شده است.

پلاستیک سرطان زا PVC

دسته دیگر در پلاستیک‌های مضر کد ۳ یعنی پلی وینیل کلراید (PVC) است. البته ماده مضر خود پلیمر نیست بلکه دو افزودنی متداول در صنعت این محصول است. یک نرم کننده های فتالاتی (Phthalates) دو پایدار کننده های حرارتی بر پایه سرب. فتالات ها پیوند ضعیفی با پلیمر برقرار نموده و به راحتی وارد غذاها (مخصوصاً غذاهای چرب مانند گوشت) می‌گردند. این ماده خطرناک باعث ایجاد صدمه جدی در جگر، کاهش قدرت ایمنی مردان، افزایش احتمال سقط جنین زنان و … می‌گردد. پایدار کننده‌های بر پایه سرب هم اثراتی جبران ناپذیر بر سیستم ایمنی و تغییرات هورمونی می‌گذارند.

پلاستیک سرطان زا پلی استایرن یا همان PS :

دسته سوم پلیمرهای مضر کد ۶ یعنی پلی استایرن (PS) است. این پلیمر در دماهای بالا ماده خطرناک استایرن آزاد نموده که یک کارسینوژن (Carcinogen یا ماده سرطان زا) است. این ماده بر تعادل هورمونی بدن و قدرت تولید مثل انسان ها اثرات مخربی دارد. البته با توجه به بررسی­های علمی صورت گرفته میزان آزاد سازی این ماده سرطان زا 6.6 میکروگرم است که 10،000 برابر کمتر از حد تعیین شده توسط FDA است.

پلاستیک های بی خطر :

استفاده از کد پلاستیک با شماره هایی به غیر از سه و هفت در خصوص سلامت انسان به خودی خود بی خطر هستند. اما بهترین پلاستیک ها برای استفاده شماره های 2 ، 4 و 5 میباشد. از کد های 1 و 6 نباید در محیط های بسیار گرم استفاده کرد. این پلاستیک ها در مقابل حرارت ، مواد سمی را به محیط منتشر میکنند. لذا تنها از آن ها در دمای محیط استفاده نمایید و از حرارت آنها اجتناب کنید.

آیا استفاده از ظروف پلاستیکی باعث سرطان می‌شود؟ بررسی علمی و راهکارهای پیشگیری

ظروف پلاستیکی سال‌هاست که بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما شده‌اند. از نگهداری مواد غذایی گرفته تا استفاده در رستوران‌ها و بسته‌بندی مواد خوراکی، پلاستیک در همه جا حضور دارد. اما همواره یک سوال مهم ذهن افراد را درگیر کرده است:
آیا استفاده از ظروف پلاستیکی باعث سرطان می‌شود؟

این دغدغه به‌ویژه زمانی بیشتر می‌شود که می‌شنویم مواد شیمیایی موجود در پلاستیک می‌توانند به غذا یا نوشیدنی نفوذ کرده و سلامت بدن را تهدید کنند. در این مقاله به طور جامع و علمی به بررسی رابطه پلاستیک و سرطان می‌پردازیم، مواد خطرناک موجود در ظروف پلاستیکی را معرفی می‌کنیم، شایعات و حقایق را از هم جدا می‌سازیم و راهکارهای عملی برای کاهش خطرات را بیان می‌کنیم.

پلاستیک از چه ساخته شده است؟

برای درک بهتر خطرات، باید بدانیم ظروف پلاستیکی چگونه تولید می‌شوند. بیشتر ظروف پلاستیکی از پلیمرها ساخته می‌شوند؛ موادی که از ترکیب مواد شیمیایی مختلف به دست می‌آیند. برخی از این مواد ممکن است در شرایط خاص (مانند حرارت یا نگهداری طولانی) وارد غذا یا نوشیدنی شوند.

ترکیبات پرخطر در پلاستیک

BPA (بیسفنول A):
ماده‌ای شیمیایی که در بسیاری از بطری‌ها و ظروف پلاستیکی استفاده می‌شود و به‌عنوان یک مختل‌کننده هورمونی شناخته شده است. مطالعات نشان داده‌اند که BPA می‌تواند با برخی انواع سرطان مانند سرطان سینه و پروستات ارتباط داشته باشد.

فتالات‌ها (Phthalates):
این مواد برای انعطاف‌پذیری پلاستیک به کار می‌روند. فتالات‌ها می‌توانند در سیستم هورمونی اختلال ایجاد کنند و احتمال بروز سرطان و مشکلات باروری را افزایش دهند.

استایرن (Styrene):
ترکیبی که در ظروف یکبار مصرف فومی (مانند لیوان‌های پلی‌استایرن) وجود دارد. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که استایرن می‌تواند سرطان‌زا باشد.

آیا پلاستیک‌ها واقعا سرطان‌زا هستند؟

پاسخ کوتاه این است: بستگی دارد.
خود پلاستیک به طور مستقیم سرطان‌زا نیست، بلکه شرایط استفاده از آن اهمیت دارد. وقتی غذا یا نوشیدنی در شرایط خاص با پلاستیک تماس پیدا می‌کند، برخی ترکیبات شیمیایی آزاد می‌شوند و این همان چیزی است که خطر ایجاد می‌کند.

شرایطی که خطر را افزایش می‌دهند

• گرم کردن غذا در ظروف پلاستیکی:
  حرارت بالا باعث می‌شود مواد شیمیایی مانند BPA سریع‌تر آزاد شوند.

• استفاده طولانی مدت از بطری‌های پلاستیکی:
  به‌ویژه در صورت خراش یا تغییر رنگ بطری‌ها.

• نگهداری غذاهای اسیدی یا چرب در پلاستیک:
  این نوع مواد غذایی راحت‌تر ترکیبات شیمیایی را از پلاستیک خارج می‌کنند.

بیشتر بخوانید: علت پارگی کیسه‌های پلاستیکی

بررسی علمی: چه می‌گویند تحقیقات؟

تحقیقات علمی درباره پلاستیک و سرطان بسیار گسترده است. برخی از نتایج مهم عبارت‌اند از:

• مطالعات حیوانی: نشان داده‌اند که قرار گرفتن در معرض BPA و فتالات می‌تواند رشد سلول‌های سرطانی را تحریک کند.

• مطالعات انسانی: برخی پژوهش‌ها رابطه مصرف زیاد مواد غذایی در ظروف پلاستیکی و افزایش سطح BPA در ادرار و خون افراد را تایید کرده‌اند.

• سازمان جهانی بهداشت (WHO): BPA را یک ماده “نگران‌کننده” معرفی کرده اما هنوز شواهد قطعی درباره سرطان‌زایی مستقیم آن در انسان‌ها ارائه نشده است.

• آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC): استایرن را در گروه “احتمالاً سرطان‌زا برای انسان” طبقه‌بندی کرده است.

نقش آگاهی در پیشگیری از سرطان

یکی از مهم‌ترین عوامل در کاهش خطر سرطان، آگاهی مردم است. بسیاری از افراد هنوز نمی‌دانند که استفاده طولانی‌مدت از ظروف پلاستیکی چه مشکلاتی برای سلامتی دارد. آموزش‌های عمومی، کمپین‌های آگاهی‌رسانی و تولید محتوای علمی در این زمینه می‌تواند نقش بزرگی در تغییر رفتار مردم داشته باشد.

باورهای غلط رایج درباره پلاستیک و سرطان

• «پلاستیک شفاف همیشه سالم است» → ❌ نادرست، رنگ پلاستیک ملاک سلامت آن نیست.

• «اگر پلاستیک بو ندهد، بی‌خطر است» → ❌ بسیاری از ترکیبات شیمیایی بی‌بو هستند.

• «پلاستیک یکبار مصرف فقط برای یکبار استفاده است، پس خطری ندارد» → ❌ حتی یکبار مصرف هم در شرایط نامناسب (تماس با غذای داغ) مضر است.

تحقیقات جدید درباره ظروف پلاستیکی و سرطان

در سال‌های اخیر، دانشمندان تحقیقات گسترده‌ای روی تاثیر پلاستیک بر سلامتی انجام داده‌اند. برخی یافته‌های مهم:

• ژورنال Environmental Health (۲۰۲۲): نشان داد که افرادی که بیشتر از ظروف پلاستیکی برای نوشیدنی‌های گرم استفاده می‌کنند، سطح BPA بالاتری در خون دارند. این افراد در معرض خطر اختلالات هورمونی و برخی سرطان‌ها هستند.

• تحقیقات در آمریکا: مشخص شد که استفاده طولانی‌مدت از ظروف یکبار مصرف پلی‌استایرن (استایروفوم) می‌تواند باعث ورود استایرن به بدن شود؛ ترکیبی که احتمال سرطان‌زایی دارد.

• مطالعات اروپایی: نشان داده‌اند که جایگزینی ظروف پلاستیکی با شیشه و استیل می‌تواند سطح مواد شیمیایی مضر در بدن را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد.

این تحقیقات نشان می‌دهد که ارتباط پلاستیک و سرطان تنها یک شایعه نیست، بلکه شواهد علمی محکمی برای آن وجود دارد.

مقایسه ظروف مختلف از نظر سلامت

نکات مهم در انتخاب ظروف پلاستیکی

اگر مجبور به استفاده از پلاستیک هستید، نکات زیر را رعایت کنید:

کد بازیافت پلاستیک را بررسی کنید.

پلاستیک‌های دارای کد 3 (PVC)، 6 (PS) و 7 (Other) معمولاً پرخطرتر هستند.

پلاستیک‌های دارای کد 1 (PET) و 5 (PP) ایمن‌تر محسوب می‌شوند.

از ظروف ترک‌خورده یا قدیمی استفاده نکنید.
چون مواد شیمیایی راحت‌تر آزاد می‌شوند.

برای غذاهای داغ و چرب از پلاستیک استفاده نکنید.
این شرایط سرعت آزادسازی مواد مضر را افزایش می‌دهد.

تاثیر پلاستیک بر محیط زیست و ارتباط با سرطان

جدا از اثرات مستقیم بر بدن انسان، پلاستیک‌ها بر محیط زیست هم تاثیر می‌گذارند. زباله‌های پلاستیکی در طبیعت تجزیه نمی‌شوند و به میکروپلاستیک‌ها تبدیل می‌شوند که وارد زنجیره غذایی می‌شوند. مطالعات نشان داده‌اند که میکروپلاستیک‌ها می‌توانند در بافت بدن انسان تجمع پیدا کنند و خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن، از جمله سرطان، را افزایش دهند.